Rozmawiamy z twórczynią Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków. Co ona nam da? Jaki jest kluczowy pomysł? Co z trudnymi etycznie przypadkami? Czy będzie taka karta dla całej Polski?
Anna Datkowska jest założycielką i przedstawicielką Stowarzyszenia Kolekcjonerzy Czasu zajmującego się dziedzictwem narodowym. Aktywnie i skutecznie walczyła o zachowanie dawnego aresztu i siedziby NKWD, a następnie WUBP na Strzeleckiej 8 w Warszawie. Wnioskowała o utworzenie w tym miejscu Izby Pamięci i wspierała te działania od strony społecznej. Pełny biogram na koniec wywiadu.
Andrzej Daczkowski: Co było bezpośrednim impulsem do napisania Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza: konkretne doświadczenia środowiska, powtarzające się spory, czy potrzeba ujednolicenia standardów działania?
Anna Datkowska: Impulsem do stworzenia pewnych ram działania Społecznych Opiekunów Zabytków [dalej SOZ – red] było ujednolicenie standardów pracy społecznej oraz nadanie działaniom odpowiedniego kierunku, spójnego z Ustawą o zabytkach. Ustawa o zabytkach wspomina o SOZ dosyć marginalnie, należy jednak wspomnieć, że bez zaangażowania społecznego opieka i ochrona zabytków praktycznie nie istnieje. Bo szeroko rozumiany „system” jest niewydolny. To pasjonaci historii, poszukiwacze, archiwiści, lokalni kronikarze, kolekcjonerzy itp. osoby działają zazwyczaj na pierwszej linii frontu w ochronie dziedzictwa, odkrywają zapomniane i nieznane historie oraz przedmioty, interpretują na nowo (w świetle nowych informacji), opracowują kwerendy, projekty i… kochają to. Przy tym wszystkim, brakowało jednak, swoistego przewodnika i podpowiedzi, dla różnego sytuacji, w których SOZ może się znaleźć i musi się odnaleźć.
Jak rozumiesz kluczową ideę Karty: czy ma ona przede wszystkim chronić zabytek, budować zaufanie do SOZ, czy też porządkować relacje z urzędem konserwatorskim i samorządem?
Za kluczową ideę Karty można uznać wszystko, co wymieniłeś. Istotne jest tu jednak określenie zasad współpracy w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego, na różnych płaszczyznach. Środowisko SOZ jest bardzo rozproszone, wielu z nich ma swój wąski zakres działalności np. w obrębie jednego założenia architektonicznego czy kamienicy, inni do dziedzictwa podchodzą bardziej holistycznie zajmując się np. szeroko rozumianym dziedzictwem gminy (archiwa, architektura, artyści, wątki wojenne itp.). Są również tacy SOZ, którzy ciągle poszukują swojej drogi, w Karcie mogą znaleźć sporo wskazówek
A czy jest to pierwszy krok do konsolidacji środowiska SOZ? Czy może pójdziecie drogą PZE (Polski Związek Eksploracyjny) – ogólnopolska organizacja, która mogłaby centralnie, może lepiej i bardziej stanowczo reprezentować SOZ?
Co jakiś czas faktycznie wracają rozmowy nad założeniem stowarzyszenia SOZ, nie padają jednak konkretne propozycje, kto miałby wziąć lejce w swoje ręce. Trzeba pamiętać o tym, że NGO (organizacja pozarządowa – red.) wiąże się z prowadzeniem różnych formalności i dodatkowym nakładem czasu, a z tym jest zazwyczaj najciężej. Na chwilę obecną staramy się skupiać w dyskusjach i działaniach wspólnych dla większych grup. Przykładem tego jest prowadzona strona na FB Społeczni Opiekunowie Zabytków – Warszawa. Każdy w zespole ma swojego „konika”, ale razem prowadzimy stronę o charakterze ogólno-edukacyjnym o Warszawie.
Karta mocno akcentuje „zaufanie publiczne”. Jakie zachowania SOZ najszybciej to zaufanie niszczą – i czy da się je naprawić bez formalnych sankcji?
Zaufanie publiczne w pracy społecznej jest kluczowe. Niestety brak obiektywizmu, pochopność w działaniu, naginanie rzeczywistości, czy brak kultury wypowiedzi mogą te zaufanie nie tylko nadszarpnąć ale i zniszczyć.
Obiektywizm: jakie minimum dowodowe powinien zebrać SOZ, zanim sformułuje zgłoszenie o nieprawidłowościach – aby działać stanowczo, ale nie pochopnie?
Zebrać podstawowy materiał do oceny: czyli prawidłowe określenie zdarzenia, jakie dobro zostało naruszone lub jakie może zostać naruszone w wyniku zaniechania, sprawdzenie czy jest ono samowolne czy nie, czy charakteryzuje się ono gwałtownością czy działaniem planowanym, określenie wstępnego podmiotu, który dokonał naruszenia lub odpowiada za przedmiot zabytku, sprawdzenie informacji, jeżeli jest z zewnątrz oraz oględziny w terenie samemu lub przez inną zaufaną osobę, dokumentacja fotograficzna. Tak zweryfikowane materiały należy w sposób syntetyczny i obiektywny opisać i przesłać do odpowiedniego Urzędu zgodnie z kompetencją. Czasami sprawa ląduje u Stołecznego Konserwatora, a czasami u Wojewódzkiego. Niejednokrotnie sprawa może wymagać zawiadomienia organów ścigania w pierwszej kolejności – to zależy od dynamiki sytuacji. Prawidłowa i obiektywna weryfikacja stanu zastanego odpowiada na pytanie: czy doszło do naruszenia przepisów prawa, a nie czy to, co widzę mi się podoba.
Karta mówi o unikaniu relacji i działań mogących podważać bezstronność. Jakie typowe „konflikty interesów” spotyka SOZ najczęściej i jak proponujesz je rozbrajać?
Konfliktem interesów jest współpraca z właścicielem zabytków, co może skutkować brakiem bezstronności do oceny sytuacji w sytuacjach spornych pod względem społecznym, w takim przypadku osoba powinna się wyłączyć z publicznego zajmowania stanowiska w tej sprawie jako SOZ. Bardzo rzadko pojawiają się lokalne spory, bardziej polegające na rywalizacji pomiędzy stowarzyszeniami. Konflikt interesów najlepiej rozbroić, oceniając wspólne zasady i wybierając takie narzędzia, które umożliwią prawidłowy osąd danej sytuacji, sporu i możliwość obiektywnego rozwiązania.
Poufność: gdzie przebiega granica między ochroną wrażliwych informacji (np. o stanie obiektu, zabezpieczeniach, nieprawidłowościach) a społecznym prawem do informacji i presją mediów?
W mojej ocenie wrażliwymi informacjami mogą być dane osoby, która alarmuje SOZ lub NGO o nieprawidłowościach lub zagrożeniach dla dziedzictwa, a która sama np. ze względu na miejsce zamieszkania lub zatrudnienia nie może, boi się lub z innych powodów nie jest w stanie podjąć odpowiednich działań. Należy pamiętać, że zabytki i szeroko rozumiane dziedzictwo jest dobrem wspólnym i mamy społeczny obowiązek dbać o nie bez naruszenia przepisów prawa, a działania powinny być adekwatnie do zaistniałej sytuacji. Nagłośnienie spraw, w których właściciel lub administrator zabytkowego obiektu, nie podejmuje dialogu, działa bezprawnie pomimo pouczeń i upomnień z ewidentną szkodą dla zabytku, często jest jedyną szansą na zatrzymanie procederu.
W Karcie pojawia się wątek kultury wypowiedzi także w mediach. Jakie zasady komunikacji publicznej uznałabyś za „złoty standard” dla SOZ w sporach o zabytek?
Wiele działań i wypowiedzi ma swój początek w mediach społecznościowych. Niestety, poziom komunikacji w sieci często pozostawia bardzo dużo do życzenia, ze względu na potencjalną anonimowość rozmówców. Społeczni Opiekunowie Zabytków nie są osobami anonimowymi i jako osoby reprezentujące interes społeczny powinny zachowywać poziom wypowiedzi zgodny ze społecznie przyjętymi normami takimi jak kultura wypowiedzi, zwięzłość komunikatów, obiektywny osąd wyjaśniający istotę problemu. Wypowiedzi w mediach powinny zawierać walor edukacyjny i odnosić się rzeczowo do zaistniałej sytuacji czy problemu.
SOZ ma ustawowe uprawnienie do pouczania osób naruszających przepisy. Jak uczyć „skutecznie i bez eskalacji”: kiedy pouczenie ma sens?
Rozmawiać trzeba zawsze, pouczenie musi się odnosić do sytuacji in situ i nie może mieć charakteru zastraszania. Nie można na wstępie zakładać złej woli osoby, z którą rozmawiamy, pewne działania mogą wynikać z nieznajomości przepisów i tu mamy pole do działania jako SOZ – edukować. Sytuacja, w której odbiorca pouczenia nie podejmuje dyskusji, jest agresywny, nie przerywa szkodliwych dziedzictwu działań, to zdecydowanie miejsce na ścieżkę formalną.
Karta dobrych praktyk zaleca dokumentowanie (zdjęcia, daty, źródła) i monitorowanie stanu obiektu. Jakie błędy dokumentacyjne najczęściej unieważniają lub osłabiają interwencję SOZ?
Największym błędem jest niesprawdzenie formy ochrony obiektu, od tego należy zacząć. W drugiej kolejności brak kwerendy w dostępnych źródłach, a często również brak podania też źródła przy przywoływaniu jakiś informacji lub zdarzeń historycznych. Bardzo ważne jest też datowanie zdjęć, to istotne dla analizy stanu obiektu oraz odtworzenia przebiegu zdarzeń mogących mieć wpływ na pogorszenie kondycji zabytku.
W załączniku pojawia się wątek społecznego obowiązku zawiadomienia o przestępstwie. Jak SOZ ma ocenić, czy sytuacja wymaga zawiadomienia organów ścigania, czy najpierw działań ?
Od kilku lat kandydat na SOZ w Warszawie przechodzi szkolenie i zdaje egzamin, prowadzone są także warsztaty i specjalistyczne szkolenia przez WUZ. Z zasady przyjmuje się, że pierwszym kontaktem do złożenia zawiadomienia jest konserwator zabytków, czasem powiadamiana jest policja, ale dzieje się to przy wyburzeniach. W Warszawie kompetencje wydziału kontroli ma MWKZ, który działa szybko i skutecznie przy nagłych zdarzeniach i jest to wystarczające.
Jakie miejsce w Twojej koncepcji ma współpraca SOZ z wojewódzkim konserwatorem i starostą: partnerstwo, „system wczesnego ostrzegania”, czy raczej wsparcie administracji w docieraniu do lokalnych problemów?
W świetle zapisów Ustawy można powiedzieć, że SOZ jest wsparciem terenowym dla Konserwatora. To zadanie jednak nie może zostać zrealizowane bez wzajemnego zaufania i wysokiego poziomu partnerstwa w działaniach. Społeczny Opiekun Zabytków nie jest pracownikiem Urzędu, ale służy społeczeństwu, często nawet małym społecznościom lokalnym.
Karta przewiduje nieformalną Komisję etyki. Dlaczego zdecydowali się Państwo na model opinii i zaleceń, a nie twardsze mechanizmy, i jak zapewnić bezstronność takiego gremium w małym środowisku?
Obowiązujące przepisy prawa nie dają nam narzędzi do stosowania twardszych mechanizmów. W środowisku o zróżnicowanym charakterze działania (zakres, lokalizacja, poziom posiadanej wiedzy) wypracowaliśmy zasady, które pozwalają nam być obiektywnymi. Nasza działalność bardzo często w trudnych warunkach była próbą dla wielu Społecznych Opiekunów Zabytków.
Gdybyś miała wskazać trzy „najtrudniejsze przypadki etyczne” w pracy SOZ, to jakie by to były i jakie rozwiązania Karta podpowiada w każdym z nich?
Środowisko społeczników to w rzeczywistości otwarty katalog osobowości. Zdarzyła się sytuacja, w której jeden z SOZ przeświadczony o słuszności swojego postępowania, publikował w przestrzeni medialnej komunikaty dotyczące opieki nad zabytkami, oparte o niesprawdzone informacje. Ponieważ wbrew jego oczekiwaniom nie zostały podjęte odpowiednie kroki – nie było ku temu faktycznych przesłanek, sytuacja szybko eskalowała. Poziom frustracji społecznika osiągnął apogeum, co skutkowało szkalowaniem przez niego całego środowiska SOZ jak również służb konserwatorskich. W tym miejscu poległy wszystkie społecznie przyjęte normy.
Inną sytuacją było przywłaszczenie przez jednego z poszukiwaczy pewnych artefaktów pozyskanych w czasie legalnych poszukiwań. Przedmioty nie zostały początkowo oficjalnie zgłoszone do protokołu, ponieważ „kolekcjoner” chciał wzbogacić własne zbiory. Sprawa została szybko naprostowana, a wszystkie przedmioty przekazane w odpowiednie miejsce.
Najgorzej jednak wspominam grupę niedoświadczonych poszukiwaczy, którzy po odnalezieniu pocisków moździerzowych nie chcieli zawiadomić patrolu saperskiego by „nie tracić więcej czasu”. Brak etyki, przestrzegania przepisów i generowanie zagrożenia w jednym.
W każdym z przypadków podłożem był brak pomyślunku, niska świadomość konsekwencji działania oraz słaba znajomość obowiązujących przepisów prawa. Szczęśliwie prowadzenie rozmów i odwoływanie się do obowiązujących przepisów prawa przyniosło oczekiwany skutek w rozwiązaniu problemów.
Jak myślisz, SOZ cieszy się szacunkiem i prestiżem wśród poszukiwaczy, czy też nie? Czy jest dla nich kolejną przeszkodą?
Myślę, że Społeczni Opiekunowie Zabytków nie stanowią dla poszukiwaczy większej przeszkody, wszak wśród SOZ pomiędzy np. varsavianistami i archiwistami są również poszukiwacze, eksploratorzy.
Czy jest szansa, by taka karta etyki powstała dla całego kraju? W ogóle to dlaczego ona jest tylko dla Mazowsza?
Kartę Etyki SOZ Mazowsza rozesłałam do wszystkich Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków w Polsce. Prowadzę wymianę korespondencji z kilkoma Urzędami, które są chętne do odwzorowania Karty w swoim województwie. Myślę, że wprowadzenie podobnych dokumentów w innych częściach kraju jest tylko kwestią czasu.
Anna Datkowska
jest założycielką i przedstawicielką Stowarzyszenia Kolekcjonerzy Czasu zajmującego się dziedzictwem narodowym. Aktywnie i skutecznie walczyła o zachowanie dawnego aresztu i siedziby NKWD, a następnie WUBP na Strzeleckiej 8 w Warszawie. Wnioskowała o utworzenie w tym miejscu Izby Pamięci i wspierała te działania od strony społecznej. Do otwartej Izby Pamięci na Strzeleckiej 8 przekazała uratowane przed zniszczeniem przez dewelopera artefakty związane z działalnością bezpieki w tym miejscu, w tym pamiątki po działaczach niepodległościowych drugiej konspiracji. Obecnie znajdują się one na ekspozycji. Interweniowała również w przypadku wyciętych podczas remontu piwnic, oryginalnych więziennych krat w jednej z cel, zabezpieczając je i przekazując do ponownego obsadzenia po zawiadomieniu prof. Krzysztofa Szwagrzyka. W 2015 r. dokonała odkrycia historycznych inskrypcji pozostawionych przez osoby przetrzymywane w dawnych celach MBP na Sierakowskiego 8 w Warszawie, o czym poinformowała bezzwłocznie IPN. Doprowadziła do ochrony i translokacji (na Strzelecką) historycznych inskrypcji umieszczanych na ścianach piwnic podręcznego aresztu przy ul. 11 Listopada 66 w Warszawie – ochrona poprzez wpis do rejestru zabytków ruchomych, a następnie translokacja w 2022 r. W 2019 r. wydała książkę „Teoria wyzwolenia. Warszawska Praga” o komunistycznej historii Pragi. Również w 2019 została Społecznym Opiekunem Zabytków.
W roku 2021 odkryła (i doprowadziła do ochrony prawnej) inskrypcje znajdujące się w dawnym areszcie MO w kamienicy przy ul. Jagiellońskiej 9, powiązane z więzieniem na Gęsiówce. Na jej wniosek d. Dom Dozorców przy Odrowąża 19 w Warszawie został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych w 2024 – po wybuchu powstania warszawskiego w budynku znajdował się punkt zbiórek żołnierzy Armii Krajowej, a w roku 1944 w budynku funkcjonował komunistyczny Urząd Informacji i Propagandy Oddział Bródno. W 2024 r. dokonała odkrycia kolejnego aresztu doby komunizmu w kamienicy przy ul. Dąbrowszczaków 4 W Warszawie. Od tego momentu prowadzi kwerendę historyczną dot. tego miejsca oraz zabiega o jego ochronę prawną, w postępowaniu bierze również udział IPN. W latach 2015-2016 brała udział w poszukiwaniach na polach Grunwaldu, później również w innych projektach poszukiwawczych. Ponadto jest autorką licznych tekstów, artykułów i wystaw dotyczących dziedzictwa doby komunizmu. Opracowała autorskie trasy spacerowe po Pradze związane z historią bezpieki i więźniów niepodległościowych. Wielokrotnie występowała w roli prelegenta, np. w Muzeum Niepodległości czy w Muzeum Warszawskiej Pragi. Pozostając w obszarze zainteresowań historią Warszawy oraz Dolnego Śląska doprowadziła do ochrony prawnej poprzez wpis do rejestru zabytków nieruchomych liczne obiekty architektoniczne, stanowiące symbol minionej epoki, reprezentujące czas burzliwych przemian i rozwoju regionów.
Aktywnie wspiera edukację historyczną dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym na Targówku na podstawie autorskiego programu: Mały Przyjaciel Zabytków.
Poniżej publikujemy Kartę Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza oraz załączniki.
Karta Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
Definicja Społecznego Opiekuna Zabytków:
(na podstawie Ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami t.j. Dz. U. 2024 poz. 1292 dalej zwanej „u.o.z”).
Społecznego Opiekuna Zabytków (dalej zwanego: SOZ) ustanawia, na wniosek wojewódzkiego konserwatora
zabytków, starosta właściwy dla miejsca zamieszkania (siedziby) kandydata na SOZ. Społecznym Opiekunem
Zabytków może zostać osoba, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych, nie była karana
za przestępstwa popełnione umyślnie oraz posiada wiedzę w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami.
SOZ współdziała z wojewódzkim konserwatorem i starostą w sprawach związanych z ochroną zabytków
i sprawowania nad nimi opieki. SOZ podejmuje działania związane z zachowaniem wartości zabytków
oraz ich utrzymaniem w jak najlepszym stanie. SOZ ma prawo pouczać osoby naruszające przepisy o ochronie
zabytków, ma również obowiązek upowszechniania wiedzy o zabytkach.
I.
Wstęp
Celem Karty Etyki jest promowanie zasad etycznych w zakresie wykonywania zadań Społecznego Opiekuna
Zabytków. Karta Etyki jest dokumentem opracowanym przez Społecznych Opiekunów Zabytków Mazowsza jako inicjatywa oddolna, przy udziale Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, przy akceptacji Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków, na podstawie obowiązujących przepisów prawa oraz doświadczeń i kwalifikacji posiadanych przez SOZ. Karta Etyki jest dokumentem koniecznym i nieodzownym dla Społecznych Opiekunów Zabytków, ponieważ sprawą podstawową jest zaufanie publiczne pokładane w udzielanym przez Społecznych Opiekunów Zabytków obiektywnym zapewnieniu, że działania przez nich podejmowane służą dodatnio zachowaniu dziedzictwa narodowego, edukacji oraz upowszechnianiu wiedzy o zabytkach.
Karta Etyki SOZ stanowi rozwinięcie wymogów ustawowych, w szczególności art. 102-104 u.o.z, m.in. dot.
właściwego wykonywania zadań i posiadania wiedzy w zakresie ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Karta określa:
- Zasady ogólne, które odnoszą się do funkcjonowania SOZ i praktyki opieki nad zabytkami.
- Reguły postępowania, które opisują norm zachowań, jakich oczekuje się od SOZ. Reguły te stanowią pomoc przy stosowaniu zasad ogólnych w praktyce i mają być wytycznymi dla SOZ, jak postępować etycznie.
II.
Zakres obowiązywania
Niniejszą Kartę Etyki stosuje się zarówno do osób fizycznych, jak i organizacji, które realizują zadania Społecznego Opiekuna Zabytków. Fakt, że określone zachowanie nie zostało wymienione w regułach postępowania, nie oznacza, że nie może być ono potraktowane jako nieetyczne lub dyskredytujące, a zatem nielicujące z pełnieniem funkcji Społecznego Opiekuna Zabytków. W takiej sytuacji Społeczni Opiekunowie Zabytków w ramach Komisji etyki mogą złożyć wniosek do Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o podjęcie działań takich jak:
wyjaśniające, dyscyplinujące lub związane z odwołaniem osoby z pełnienia funkcji Społecznego Opiekuna Zabytków.
1
III.
Zasady ogólne
Od Społecznych Opiekunów Zabytków oczekuje się stosowania i szanowania poniższych zasad: - Prawość
Przestrzeganie ogólnie przyjętych norm społecznych i przepisów prawa. Prawość Społecznych
Opiekunów Zabytków jest źródłem zaufania publicznego, a zatem stanowi podstawę polegania
na ich osądzie. - Obiektywizm
Zbierając, oceniając i przekazując informacje na temat zabytkowego obiektu lub przestrzeni, Społeczni
Opiekunowie Zabytków reprezentują najwyższy poziom obiektywizmu społecznego. Społeczni
Opiekunowie Zabytków podejmują działania związane z zachowaniem wartości zabytków i utrzymania ich w jak najlepszym stanie oraz upowszechniają wiedzę o zabytkach. SOZ dokonują wyważonej i obiektywnej oceny, biorąc pod uwagę wszystkie związane ze sprawą okoliczności. Przy formułowaniu osądu nie kierują się własnym interesem ani nie ulegają wpływom innych, kierują się Kartą Etyki oraz obowiązującymi przepisami prawa. - Kompetencje
Osoby realizujące zadania Społecznego Opiekuna Zabytków posiadają i wykorzystują niezbędną wiedzę,
umiejętności i doświadczenie. - Savoir-vivre
Osoby pełniące funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków zobligowane są do zachowania kultury
wypowiedzi, również w publikowanych stanowiskach w środkach masowego przekazu
oraz do reprezentowania swoją postawą wartości licujących z dobrem ochrony dziedzictwa narodowego.
IV.
Reguły postępowania - Prawość
Społeczni Opiekunowie Zabytków:
1.1. Wykonują swoje zadania uczciwie, starannie i odpowiedzialnie.
1.2. Przestrzegają prawa i ujawniają informacje wymagane przez prawo.
1.3. Nie angażują się świadomie w nielegalną działalność ani czyny, które dyskredytują społecznie SOZ.
1.4. Uznają i wspierają cele, które są zgodne z prawem i zasadami Etyki. - Obiektywizm
Społeczni Opiekunowie Zabytków:
2.1. Nie podejmują działań i nie wchodzą w relacje, które mogłyby naruszyć lub poddać w wątpliwość
ich bezstronną ocenę, mogących mieć negatywny wpływ na sprawowanie opieki nad zabytkami. Takie
uczestnictwo obejmuje działania lub zaniechania, które mogą stać w sprzeczności z interesami
licującymi z ochroną dziedzictwa narodowego.
2.2. Nie akceptują tego, co mogłoby naruszyć lub poddać w wątpliwość ich profesjonalny osąd.
2 - Poufność
Społeczni Opiekunowie Zabytków:
3.1. Rozważnie wykorzystują i chronią informacje uzyskane w trakcie wykonywania zadań SOZ,
w szczególności powzięte podczas spotkań Społecznych Opiekunów Zabytków.
3.2. Nie wykorzystują informacji dla uzyskania osobistych korzyści lub w żaden inny sposób, który byłby
sprzeczny z prawem lub przynosiłby szkodę związaną z ochroną zabytków i opieką nad zabytkami
w rozumieniu przepisów prawa i zasad Etyki SOZ. - Kompetencje i koleżeństwo
Społeczni Opiekunowie Zabytków:
4.1. Podejmują działania i interwencje, w których zakresie posiadają niezbędną wiedzę, umiejętności
i doświadczenie.
4.2. Ciągle doskonalą biegłość w zakresie niezbędnym do realizacji zadań SOZ określonych w u.o.z
oraz aktywnie uczestniczą w szkoleniach i spotkaniach organizowanych przez Biuro Stołecznego
Konserwatora Zabytków oraz Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
4.3. Pouczają osoby naruszające przepisy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
4.4. Wspierają innych Społecznych Opiekunów Zabytków, szczególnie gdy wspólne działanie
jest niezbędne, a także zgodne z zasadami współżycia społecznego, przez które należy rozumieć:
normy moralne, etyczne, obyczajowe powszechnie akceptowalne w społeczeństwie.
4.5. Współdziałają konstruktywnie z wojewódzkim konserwatorem zabytków i starostą w sprawach
związanych z ochroną zabytków i sprawowania nad nimi opieki. - Komisja etyki Społecznych Opiekunów Zabytków
Komisja etyki SOZ to nieformalnie powołany zespół do rozstrzygania sporów pomiędzy Społecznymi Opiekunami Zabytków lub w sprawach dyscyplinarnych. Opinie czy zalecenia komisji etyki mają charakter wyłącznie informacyjny, wyrażony w formie opinii pisemnej tradycyjnej lub elektronicznej. Komisja etyki jest powoływana na cyklicznym spotkaniu Społecznych Opiekunów Zabytków, po uprzednim poinformowaniu o zamiarze jego powołania wszystkich SOZ, z minimum 7-dniowym wyprzedzeniem w postaci zaproszenia wysłanego drogą mailową na adres wskazany we wniosku o ustanowienie SOZ. Brak aktualizacji adresu mailowego w bazie MWKZ przez SOZ będzie skutkował brakiem doręczenia. Komisja etyki powoływana jest na wniosek jednego ze Społecznych
Opiekunów Zabytków przy obecności minimum 10 Społecznych Opiekunów Zabytków i składa się z minimum 5 Społecznych Opiekunów Zabytków. Wybór do komisji odbywa się poprzez głosowanie “za” lub “przeciw”. W składzie Komisji etyki nie może zasiadać osoba, której postępowanie będzie dotyczyło. Po zebraniu informacji i rozpatrzeniu wniesionych uwag Komisja etyki wydaje opinię w formie pisemnej lub elektronicznej i podaje ją do wiadomości pozostałych SOZ nie później niż na kolejnym cyklicznym spotkaniu Społecznym Opiekunów Zabytków. W trakcie obrad Komisji etyki: głosowanie nad stanowiskiem jest tajne, odbywa się poprzez głosowanie: „za” lub „przeciw”, wynik głosowania zapada większością głosów i jest stanowiskiem Komisji etyki wyrażonym w postaci opinii lub zalecenia. Z obrad Komisji etyki sporządza się protokół.
3
V.
Postanowienia końcowe - Karta Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków jest deklaracją przyjętą przez środowisko Społecznych
Opiekunów Zabytków Mazowsza. Lista SOZ inicjujących stosowanie powyższego dokumentu stanowi
załącznik nr 1 do Karty Etyki SOZ Mazowsza. Załącznik nie podlega publikacji. Dokument jest
przechowywany przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Karta Etyki Społecznych
Opiekunów Zabytków ma charakter publiczny i zostanie opublikowana na stronie mwkz.pl. - Dokumentem wspierającym realizację założeń Karty Etyki SOZ jest Karta dobrych praktyk Społecznego
Opiekuna Zabytków Mazowsza, stanowiąca załącznik nr 2 do Karty Etyki SOZ Mazowsza.
Karta Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza wraz z załącznikami została przygotowana pod redakcją
Anny Datkowskiej i Moniki Błocińskiej – Społecznych Opiekunów Zabytków w Warszawie.
4
5
Załącznik nr 1.
do Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
Lista Społecznych Opiekunów Zabytków
inicjujących wprowadzenie Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
My niżej podpisani Społeczni Opiekunowie Zabytków Mazowsza, mając na względzie jak najlepsze wykonywanie zadań SOZ wynikających z Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, przyjmujemy do stosowania Kartę Etyki SOZ, jako narzędzie wspierające nasze działania:
Lp. Numer legitymacji Imię Nazwisko Data i podpis
Załącznik nr 2.
do Karty Etyki Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
Karta dobrych praktyk Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
Karta dobrych praktyk Społecznego Opiekuna Zabytków została opracowana w celu podnoszenia jakości społecznej opieki nad zabytkami przez środowisko SOZ Mazowsza. Jest to usystematyzowany katalog działań SOZ, stanowiący pomoc w realizacji ustawowych zadań Społecznego Opiekuna Zabytków, a Sprawozdawczość ujęta w ostatnim punkcie niniejszego dokumentu jest narzędziem badania obszarów i aktywności w działalności SOZ Mazowsza.
Spis treści:
I.
II.
III.
IV.
V.
I.
Interwencje w zakresie ochrony dziedzictwa.
a. Dokumentowanie stanu faktycznego.
b. Formułowanie zgłoszenia o nieprawidłowościach do MWKZ.
c. Monitorowanie stanu obiektu.
Dokumentowanie obiektów zabytkowych.
a. Dokumentacja zdjęciowa.
b. Dokumentacja źródłowa.
Popularyzacja i edukacja w zakresie ochrony dziedzictwa.
Rozwój Społecznego Opiekuna Zabytków.
Sprawozdawczość z działalności SOZ.
Interwencje w zakresie ochrony dziedzictwa
Zgodnie z ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. 2024 Nr 1292) dalej zwana „u.o.z”, w rozdziale 11 „Przepisy karne” ustawodawca określił zakres przestępstw przeciwko zabytkom, natomiast, dyspozycją z art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego (t.j. Dz.U. 2024 poz. 37) „każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję”
a. Dokumentacja stanu faktycznego, w formie dokumentacji zdjęciowej lub rejestracji zdarzenia w formie
nagrania, stanowi dowód zidentyfikowanych nieprawidłowości lub zajścia zdarzenia wymagającego
czynności kontrolnych wykonywanych przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków,
dalej zwanego „MWKZ”.
b. Formułowanie zgłoszenia powinno nastąpić po zgromadzeniu niezbędnych informacji
dokumentujących nieprawidłowości. Zgłoszenie do MWKZ powinno zawierać dokumentację zdjęciową
wskazującą np. na uszkodzenie zabytku oraz zawierać datę powzięcia informacji. Powyższe informacje
powinny zostać przekazane w formie papierowej lub elektronicznej MWKZ wraz z kontaktem do osoby
składającej zgłoszenie.
c. Monitorowanie stanu obiektu, jego zabezpieczenia oraz ewentualnego pogorszenia stanu, wpisuje się
w społeczną opiekę nad zabytkami. Dobrą praktyką jest sprawdzenie postępów w obrębie zgłoszonego
problemu i ewentualne ponowne zgłoszenie dalszych nieprawidłowości.
6
II.
Dokumentowanie obiektów zabytkowych.
Dokumentowanie ma na celu utrwalenie historii danego obiektu lub obszaru.
a. Wykonywanie dokumentacji zdjęciowej w usystematyzowany sposób bez pomijania szczegółów,
zawsze z datownikiem na zdjęciu lub dacie zapisanej w pliku (exif), z uwagi na konieczność
udostępniania plików organom administracyjnym zaleca się format JPG. Dokumentacja powinna
uwzględniać obraz całej bryły obiektu wraz z najbliższym otoczeniem, detale wystroju, w tym: elewacji,
klatek schodowych, ciągów komunikacyjnych, stolarki drzwiowej i okiennej, wyposażenia obiektu, w
tym urządzeń mechanicznych i elektrycznych itp.
b. Wykonywana w sposób rzetelny, przy wykorzystaniu źródeł umożliwiających potwierdzenie
tez zawartych w dokumentacji (kwerendy, wywiady): księgi hipoteczne, prasa branżowa i regionalna
(również historyczna), publikacje, wspomnienia, raporty i meldunki wojskowe itp.
III.
Popularyzacja i edukacja w zakresie ochrony dziedzictwa.
Zgodnie z u.o.z art. 102 „społeczni opiekunowie zabytków podejmują działania związane z zachowaniem wartości
zabytkowych i utrzymaniem ich w jak najlepszym stanie oraz upowszechniają wiedzę o zabytkach”. Popularyzacja
w zakresie ochrony dziedzictwa możliwa jest w każdy społecznie akceptowalny sposób, który ma na celu szerzenie
wiedzy i posiada walor edukacyjny. Dobrymi formami są: spacery tematyczne, warsztaty, prowadzenia strony
internetowej, współudział w wydarzeniach tematycznych, publikacje w różnych formach, wystawy, prelekcje,
czy rozpowszechnianie wiedzy zdobytej w wyniku szkoleń i innych związanych z ochroną dziedzictwa.
IV.
Rozwój Społecznego Opiekuna Zabytków.
Zgodnie z treścią art. 104 u.o.z „społeczny opiekun zabytków jest uprawniony do pouczania osób naruszających przepisy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami”. Dlatego zasadne jest samodoskonalenie, w tym śledzenie zmian w obowiązujących przepisach prawa, jak i udział w kursach czy spotkaniach organizowanych przez Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków oraz Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Należy uznać, że powyższe mają na celu poszerzenie i aktualizację wiedzy Społecznego Opiekuna Zabytków, dzięki czemu lepiej będzie realizować zadania wynikające z Ustawy.
V.
Sprawozdawczość z działalności Społecznego Opiekuna Zabytków.
Karta w postaci sprawozdania z działalności Społecznego Opiekuna Zabytków, składana raz w roku w terminie
do 30 stycznia kolejnego roku, za okres poprzedniego roku kalendarzowego, w formie elektronicznej w pliku pdf, na adres mailowy wskazany przez MWKZ. Sprawozdanie ma charakter informacyjny dla MWKZ, w szczególności w zakresie pozyskiwania wiedzy o działaniach i problematyce podejmowanej przez SOZ i jest potwierdzeniem udziału SOZ w zakresie czynnego działania, zgodnie z u.o.z. Sprawozdania będą podstawą do przygotowywania informacji na temat działalności SOZ na Mazowszu, ich publikacji oraz raportowania właściwym jednostkom, w szczególności do celów statystycznych i popularyzatorsko-informacyjnych.
Wzór sprawozdania z działalności Społecznego Opiekuna Zabytków stanowi załącznik nr 1 do Karty dobrych praktyk Społecznego Opiekuna Zabytków.
7
8
Załącznik nr 1.
do Karty dobrych praktyk
Społecznego Opiekuna Zabytków Mazowsza
Sprawozdania z działalności Społecznego Opiekuna Zabytków
za rok 20 . .
Imię i nazwisko:
Numer legitymacji:
Działalność w organizacji pozarządowej,
której podstawowe cele i założenia służą
realizacji przepisów Ustawy z dnia 23 lipca
2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568
z późn. zm. (TAK/NIE). Jeśli TAK, w jakiej
(proszę podać nazwę):
Interwencje na rzecz ochrony dziedzictwa:
Czy w ramach działalności SOZ w roku 20 . .
podejmowane były inicjatywy na rzecz
popularyzacji wiedzy o zabytkach
lub działania edukacyjne w zakresie ochrony
i opieki nad zabytkami w rozumieniu
Ustawy? (TAK/NIE), jeśli tak to jakie:
Czy w sprawozdawanym okresie powstały
publikacje dotyczące obszarów ujętych
w Ustawie, jeśli TAK to jakie i gdzie zostały
opublikowane:
Dodatkowe (uwagi własne):
Czy w przedmiotowym okresie SOZ brał
udział w postępowaniu administracyjnym
dotyczącym objęcia ochroną prawną
poprzez wpis do rejestru zabytków obiektu
na terenie województwa mazowieckiego?
(TAK/NIE). Jeśli TAK, czego dotyczyło
postępowanie, kto był wnioskodawcą i jaki
był udział SOZ:
Data i czytelny popis Społecznego Opiekuna Zabytków: …………………………………………………….
Redaktor naczelny czasopisma "Odkrywca"
